ध्यास मोकळ्या श्वासाचा..

विशेष मुलांचे विशेषत्व मुद्दाम अधोरेखित न करता त्यांना सामान्यांमध्ये सामावून घेतले तर त्यांच्या पालकांची उमेद काकणभर वाढेल. सार्वजनिक ठिकाणी अजूनही या मुलांना आपलेसे केले जात नाही.
तुमच्या `ह्या` मुलांना बागेत मोकळं सोडू का, आमची मुलंही तिथेच खेळतायत… अहो बाई, तुमच्या मुलाला दुसऱ्या सीटवर बसवा प्लीज.. इथे नको.. सार्वजनिक ठिकाणी `त्या` मुलांना सामान्यांपासून नेहमीच असे वेगळे केले जाते आणि त्यांच्यातले विशेषपण जाणूनबुजूण अधोरेखित केले जाते. इथेच त्यांचे पालक खचतात, निराश होतात आणि आपल्या मुलाचं पुढे काय होणार या विचाराने आणखी चिंताग्रस्त होतात. मतिमंद, मेंदूता पक्षाघात असणे, आत्ममग्न किंवा बहुविकलांग असलेल्या मुलांचा विशेष मुलांमध्ये समावेश होतो. यांच्या पालकांपुढे समस्या अनेक आहेत आणि काही वेळा समाजाकडून मिळणाऱ्या वागणुकीमुळे त्यांच्या समस्येत भरच पडते.

पालकांसमोरील समस्या
मुळातच, आपल्या घरात जन्माला आलेले मूल हे शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या सक्षम नाही, हे मान्य करायलाच पालकांना वेळ लागतो आणि हे मान्य करून पुढे जाणे, ही त्यांची आयुष्यातली निम्मी लढाई जिंकल्यासारखे असते. लहान-मोठ्या उपचारांनी मूल बरे होईल, अशा अपेक्षेने पालक अनेक डॉक्टरांकडे दाखवितात. पण त्याची कमतरता लवकर मान्य करीत नाहीत. सुरवातीला पालक या मुलांना सामान्य शाळेत प्रवेश घेतात. तेथे अन्य मुलांच्या तुलनेत हे मूल प्रगती करत नाही, आकलन करू शकत नाही, व्यक्त होत नाही. त्यामुळे त्याचा शारीरिक आणि मानसिक विकास झालेला नाही, हे लक्षात येताच पालक निराश होतात. समाजात या मुलांना फार मिसळू देत नाहीत. वेळेवर न मिळालेले उपचार किंवा अनेकविध उपचारांमध्ये खर्च झालेला पैसा त्यातून अधिकच येणारे नैराश्य मानसिक खच्चीकरण करते. घरात दुसरे मूल जर नॉर्मल असेल तर हे विशेष मूल काहिसे दुर्लक्षित होण्याची शक्यता असते. (ही शक्यता फारच कमी कुटुंबांमध्ये असते.)
विशेष मुलांना वैद्यकीय उपचारांबरोबरच मानसिक आधार आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे प्रेम, आपुलकी यांची खूप गरज असते. अशा मुलांसाठी असलेल्या शाळांची फी देखील थोडी जास्त असते. त्यामुळेही पालकांना समस्या निर्माण होते. शिवाय हे मूल म्हणजे पालकांची आयुष्यभराचीच जबाबदारी असते. आपल्यानंतर याचे काय होणार या प्रश्नाने ते ग्रासलेले असतात. अशा परिस्थितीत समाजाकडून आधाराची अपेक्षा करावी, तर तेथेही उपेक्षाच मिळते. त्यामुळे संपूर्ण कुटुंबावर या गोष्टीचा परिणाम होतो.

थोडीसी हसी.. थोडीसी खुशी
बसप्रवासात विशेष मुलांना शेजारी बसू न देणे, बागेत सामान्य मुलांशी त्यांना खेळू न देणे.. थिएटर, मॉल, लग्न समारंभात या मुलांकडे सतत निरखून पाहणे, आणि त्यांच्याबद्दल चर्चा करणे अशा गोष्टी समाजात अवती-भवती सतत घडत असतात. मुळात एखादे मूल विशेष असणे हा त्याला असलेला आजार नसून ती एक अवस्था असते, ही गोष्ट समाजात रुजली पाहिजे. कुटुंबात असलेल्या अशा एका मुलामुळे खचलेले पालक आणि समाजात मिसळताना त्यांना वाटणारी अपराधीपणाची भावना यामुळे ते मूल अधिकच दुर्लक्षित होत जाते. अशा कुटुंबाबत किंवा मुलांबद्दल समाजाने कीव करण्यापेक्षा यांना प्रेम देण्याची गरज आहे. या भावनेतून मदत केल्यास त्यात कमीपणा वाटण्यासारखे काही नाही. उलट अशा परिस्थितीत हे मूल अधिक आनंदी होऊन त्याची उमेद वाढेल. समाजाकडून काहिशी अवहेलना होत असताना अलिकडे तरुण मुलांचा या विशेष मुलांकरवी ओढा वाढत आहे. मोठ मोठ्या कंपन्या किंवा आय टी सेक्टरमधील युवक आवर्जून संस्थांकडे येऊन मदतीची विचारणा करतात. अशा विशेष मुलांसाठी आम्ही काय मदत करू शकतो, असे विचारतात आणि संस्थांना त्यांच्याकडून सकारात्मक रिझल्ट्स मिळत आहेत. 

सीमा शेख
(पूर्व प्रसिद्ध ः म. टा. ४ ऑगस्ट २०१३)